Bruine banken en witte kliffen: de zoektocht naar prehistorische menselijke aanwezigheid in de Noordzee | Vlaams Instituut voor de Zee
 

Vlaams Instituut voor de Zee

Platform voor marien onderzoek

Bruine banken en witte kliffen: de zoektocht naar prehistorische menselijke aanwezigheid in de Noordzee

Oostende (2019.05.02) – Na een succesvolle eerste expeditie in 2018, zal op 7 mei een tweede zoektocht naar de prehistorische landschappen en menselijke aanwezigheid op de Bruine Bank in de zuidelijke Noordzee aanvatten. Gedurende de 11 dagen durende expeditie zullen Belgische en Britse wetenschappers akoestische technieken combineren met bodemstaalnames om de topografie en de geschiedenis van deze landschappen en hun bewoners verder te ontrafelen.

Persbericht door Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ), University Bradford, KBIN-OD Natuur en UGent-RCMG

De expeditie onder leiding van Dr. Tine Missiaen van het Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ) brengt een internationaal team van wetenschappers uit België (Universiteit Gent, VLIZ) en het Verenigd Koninkrijk (Universiteit van Bradford) bijeen. De reis aan boord van het Belgische onderzoeksschip RV Belgica kadert binnen het Belgisch-Brits-Nederlands onderzoeksproject Deep History: Revealing the palaeo-landscape of the southern North Sea dat tot doel heeft de Kwartaire geschiedenis (ruwweg de laatste 500 000 jaar) en de menselijke aanwezigheid in het gebied van de Bruine Bank in kaart te brengen. Dit onderzoek vormt een aanvulling op het project Lost Frontiers, waarin archeologen het prehistorische landschap van het deel van de Noordzee dat bekend staat als Doggerland in kaart brengen. Het project wordt gecoördineerd door de Universiteit van Bradford, en gefinancierd door de European Research Council (ERC).

In het Kwartair onderging de Noordzee heel wat gedaanteveranderingen door sterke wijzigingen van het klimaat: tijdens ijstijdperiodes stond de zeespiegel tot 100 meter lager dan vandaag en was er van de ondiepe Noordzee geen sprake. Deze vormde toen een weids toendralandschap doorsneden door grote rivieren. Tijdens warmere periodes verdronken deze landschappen geleidelijk aan terug onder de zeespiegel en werden ze vaak begraven onder een laag sediment. Tot de stijging van het zeeniveau op het einde van de laatste ijstijd, zo’n 8 à 10 000 jaar geleden, was Groot-Brittannië met Scandinavië en het Europese vasteland verbonden. Het ‘Lost Frontiers’-team identificeerde eerder reeds duizenden kilometers vlaktes, heuvels, moerassen en riviervalleien in dit gebied, maar sporen van menselijke aanwezigheid bleven onvindbaar.

Er werd echter reeds lang vermoed dat de zuidelijke Noordzeevlakte – in het centrum van Doggerland – mogelijks ooit een thuis was voor grote groepen mensen. Toevallige vondsten van archeologisch materiaal door vissers tijdens tientallen jaren ondersteunen deze theorie. Een concentratie van dergelijk materiaal, waaronder bewerkte stenen, beenderen en menselijke resten, werd aangetroffen in het gebied rond de Bruine Bank, een langgerekte (30 kilometer lang) zandige heuvelrug, ruwweg 100 km ten oosten van Great Yarmouth en 80 km ten westen van de Nederlandse kust. De hoeveelheid archeologisch materiaal die hier werd gevonden suggereert prehistorische menselijke aanwezigheid in deze regio.

In 2018 bundelden teams van het Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ), de Universiteit van Bradford, de Universiteit Gent en de Geologische Dienst van Nederland (TNO) de krachten om gedetailleerde geofysische en geotechnische metingen in het gebied uit te voeren, met als doel het identificeren van prehistorische landoppervlakten, waaronder riviervalleien en voormalige meren. Aanvullend verzamelden ze ondiepe boorkernen om bewijs van vroegere menselijke activiteit op te sporen. Dankzij het gelijktijdig gebruik van verschillende seismische bronnen verkregen de onderzoekers een onverstoord beeld van de onderbodem van ongekend detail. In combinatie met de analyse van de boorkernen leidde dit tot een verfijning van het zoekgebied op de Bruine Bank tot zones waarvan het team vermoed dat ze er een goed bewaard landoppervlak van meer dan 8 000 jaar oud kunnen aantreffen.

Professor Vincent Gaffney, van de Universiteit van Bradford, beaamt: “In 2018 toonde het team aan dat we prehistorische landoppervlakken kunnen vinden op de Bruine Bank die terug te brengen zijn tot het mesolithicum (de middensteentijd). Dit biedt ons het opwindende vooruitzicht om terug te keren en grotere volumes sediment te verzamelen van deze landoppervlakken om op zoek te gaan naar bewijs voor de menselijke aanwezigheid.”

De expeditie van mei 2019 richt zich op een gedetailleerd onderzoek in deze gebieden. De onderzoekers zullen de nieuwe VLIZ multi-transducer echosounder (SES-Quattro) inzetten om, op basis van sonartechnologie, de ondiepe zeebodem te visualiseren in de hoogst mogelijke resolutie. Daarnaast zullen ze sedimentstalen verzamelen en videobeelden maken van de zeebodem met een speciaal daartoe ontworpen videoframe. “Het gecombineerde gebruik van verschillende state-of-the-art akoestische bronnen biedt een belangrijke stap voorwaarts in de identificatie en reconstructie van prehistorische landoppervlakken die nu begraven liggen in de zeebodem”, zegt Dr. Tine Missiaen (VLIZ). “Met de gedetailleerde onderzoeken die in mei 2019 zullen worden uitgevoerd, hopen we de unieke geschiedenis van deze landschappen en hun bewoners verder te ontrafelen.”

Dr. Maikel De Clercq, van de Universiteit Gent, voegt hieraan toe: “De gegevens van de campagne uit 2018 onthulden de aanwezigheid van verzonken landschappen gerelateerd aan ijstijden (bv. riviervalleien), alsook aan meer gematigde klimaatintervallen (bv. kustlijnen) vergelijkbaar met de huidige situatie. Het is zowel intrigerend als uitdagend om deze landschappen te reconstrueren in een niet eerder vertoond detail. Het vinden van een link tussen deze landschappen en menselijke migratiepatronen zou de kers op de taart van dit onderzoeksproject vormen.”

Het onderzoeksteam zal ook halthouden in het gebied gekend als de Southern River, een belangrijke prehistorische riviervallei die over een verzonken landtong voor de kust van East Anglia stroomt. Op basis van eerder onderzoek binnen het Lost Frontiers-project vermoeden onderzoekers dat het estuarium van de rivier, dat mogelijks geflankeerd werd door witte krijtrotsen, een ander belangrijk gebied met prehistorische nederzettingen herbergt. De gedetailleerde studie tijdens de huidige expeditie zal de eerste zijn die het archeologische potentieel van dit gebied blootlegt.

Volg de rechtstreekse berichtgeving tijdens de campagne op @BrownBank2018

Perscontact

In België:

  • Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ), Communicatiedienst
    Dr. Bart De Smet – GSM: 0478 56 96 78; bart.de.smet@vliz.be
     
  • Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ), Academisch contact
    Dr. Tine Missiaen (Hoofd van de onderzoekseenheid ‘Seascapes Past and Future’) – GSM: 0474 51 20 21; tine.missiaen@vliz.be
  • Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen (KBIN) - OD Natuur, Communicatiedienst:
    Kelle Moreau (voor praktische vragen betreffende de RV Belgica, timing van de expeditie, etc.) – TEL:  02 773 21 35; GSM: 0486 12 58 77,  kmoreau@naturalsciences.be

In het Verenigd Koninkrijk:

  • University of Bradford, Academisch Contact
    Prof. Vincent Gaffney - v.gaffney@bradford.ac.uk
    Principle Investigator: “Europe’s Lost Frontiers” Project, School of Archaeological and Forensic Sciences, University of Bradford

Beeldmateriaal

Op vraag zijn extra foto’s te verkrijgen.

Extra informatie

Het Belgische federale onderzoeksschip Belgica is eigendom van de Belgische Staat (Wetenschapsbeleid, Belgian Science Policy Office BELSPO) en wordt uitgebaat door de Belgische Marine in samenwerking met het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen – Operationeel Directoraat Natuurlijk Milieu (KBIN – OD Natuur) (http://odnature.naturalsciences.be/belgica/nl/).

Het Renard Centre of Marine Geology, onderzoekseenheid van het Departement Geologie van de Universiteit Gent, is gespecialiseerd in de ontwikkeling en het gebruik van seismische methoden en geofysische technieken, in de geologie van continentranden, limnogeologie, natuurrampen en Quaternaire geologie (www.ugent.be/we/geologie/nl/onderzoek/organisatie/rcmg; www.rcmg.ugent.be/).

Het Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ) is een centrum voor marien en kustgebonden onderzoek. Als partner in diverse projecten en netwerken promoot en ondersteund het het internationaal imago van het Vlaams marien wetenschappelijk onderzoek en internationale mariene educatie: www.vliz.be. Onderzoek naar overstroomde prehistorische landschappen vormt een onderdeel van het VLIZ onderzoeksttopic ‘Seascapes Past & Future’ en draagt bij tot de expertise die VLIZ ontwikkelt met betrekking tot paleolandschappen en fossiele resten in de zuidelijke Noordzee (www.vliz.be/en/palaeolandscape-research/).

Europe’s Lost Frontiers is een Advanced Research-project, gefinancierd door de European Research Council onder het Horizon 2020 onderzoeks- en innovatieprogramma van de Europese Unie (ERC funded project No. 670518 LOST FRONTIERS) en gecoördineerd door de Universiteit van Bradford. Lost Frontiers bestudeert het overstroomde landschap van de zuidelijke Noordzee via het gebruik van archeo-geofysische technieken, moleculaire biologie en computersimulaties voor de studie van historische landschappen, ecologische wijzigingen en de overgang van jager-verzamelaar gemeenschappen naar landbouw in de overstroomde landschappen van Doggerland en NW-Europa (https://lostfrontiers.teamapp.com/).